O JEDNOM IZVORIŠTU I JEDNOM MOGUĆEM TRENUTKU

Luka Prošić

(Povodom knjige Živana Živkovića Signalizam: geneza, poetika i umetnička praksa, "Vuk Karadžić", Paraćin, 1994.)

U jednom odlomku iz Dnevnika od 20. XII 1963. godine koji je štampan u zbirci pesama Planeta /1965./ Miroljub Todorović kaže:

"Opevati:
Zakone života, nedokučivog bilja neiscrpne
energije na umirućim zvezdama,
Nezamislive prostore Mlečnoga puta,
Zakone smrti, te još čudesnije oblike Stvaranja,
Požudne igre planeta,
Alhemiju brojeva,
Tamu sfera,
Tamu duše čovekove."

U ovim zapisima ima neke uzbuđujuće unutrašnjosti zbog sveta takav kakav je i zbog te naše takve postavljenosti u svetu, takve kakva je. Ima u tim zapisima i neke naše upitanosti i o nama takvima kakvi smo mi sami i kakvi smo kao "mi sami" i kao samo to naše "najtanje" o tome našem gledanju sveta i našoj uzbuđenosti pred tim takvim svetom. Kao da smo najdalje od sebe i sveta i najbliže sebi i svetu i sam početak. I opet, u tome je programskom zapisu određena i "šema" pesnička i to najdalje udaljavanje pesničko. I uopšte zapis je dvojan. I ako je to značajno za , Miroljuba Todorovića kao pesnika i određivanje njegovog poetskog "početka", onda bi se moglo reći da je ta ista "šema" i pesničko osećanje i neka naša najopštija svest o toj našoj takvoj postavljenosti sa svetom (i opet, to je tako da se uvek dolazi do te neke naše takve unutrašnjosti) da je to, dakle, odlučujuće i za Živana Živkovića, pisca nekoliko studija o signalizmu i avangardnoj umetnosti uopšte i, sigurno, jednog od najboljih poznavalaca ovog velikog pesničkog i kulturnog pokreta. Možda se mogu naći argumenti za ovu tvrdnju već u tome da i on sam, u tome nalaženju poezije i u njenom biranju i opet, govoreći o njoj i promišljajući je i u tome promišljanju i završavajući je, da i on ima isto izvorište i istu polaznu poziciju sa samim pesnikom o kome govori. Duboka su i osećanja i preispitivanja i kod "kritičara", i kod "estetičara" i kod "teoretičara". I, naravno, "kritičar" /itd./ tu sada "otpada", /kod tih preispitivanja i uzbuđivanja, pa čak i ona otpadaju/, a ostaje samo to najdublje, najčistije, jedino /itd./ i sada se otuda izlazi i kao pesnik i kao kritičar i teoretičar poezije. I Miroljub Todorović otuda dolazi, iz te najprozračnije prozirnosti, iz te opčinjenosti i toga krajnjega i on otuda stiže kao pesnik i kao onaj koji prosuđuje o poeziji i o svom poetskom polazištu; on je sam pisao kao što se zna, više knjiga o signalizmu, njegovih programskih tekstova i manifesta, zatim tekstova koji čine jednu svojevrsnu hroniku poetskog događanja ovog vremena u kome se i pojavio signalizam, ali i onih koji se po nekoj svojoj unutrašnjoj formi jedva odvajaju od same poezije, to su njegovi filozofsko-poetski tekstovi (videti, na primer, njegov poetski tekst "Jezik koji jesam"), objavljen u knjizi Ka izvoru stvari /izašla 1995. godine/, ali i druge tekstove u ovoj knjizi neobične gnomske forme i snage). I uopšte, kod Miroljuba Todorovića je jedna iznenađujuća raznovrsnost i raznolikost i u proznim tekstovima, i u njegovim slikarskim tvorevinama i u samoj poeziji, u izgrađivanju novih formi i "žanrova" koji kao da vuku k sebi nekom "težinom" i tim prvim zamahom koji se i ne može do kraja sagledati i odmah prihvatiti. I ta unutrašnja raznolikost i bogatstvo formi koje je karakteristično za M. Todorovića već sobom upućuje na to da je u pitanju jedan "svet" koji je, ma koliko bio izgrađen i završen, uvek i u tome počinjanju i opet sve to upućuje i na to da se radi i o jednoj poetskoj poziciji i o jednom "udaljavanju" koje nas osniva i kao da se i ne može više izbeći. Naravno, samo to "najdalje", ta takva pozicija i "šema" može se istraživati.

I Živan Živković je otuda odakle je i M. Todorović; i on je u dolaženju "odnekuda" i iz te jedne opšte pozicije, samo se on opredelio za misaono prisvajanje poezije i njeno prosuđivanje i ta prisvajajuća prosuđujuća misaona delatnost i nije mnogo daleko od one poetske, ona je teorijska i opet, ma koliko bila opšta i "naučna", ona je i lična i poetska, ona je dovršavanje poezije i poetske delatnosti, njihovo produžavanje i završavanje u sebi. I u tome je razlika, što književni kritičar i teoretičar, kad dolazi otuda, iz te poetske pozicije, iz koje dolazi i pesnik, dakle, kad dolazi otuda, on nalazi "sve", i svet i poeziju i ako ih ne bi našao, on bi ih, čini mi se, isto tako stvarao, kao i sam pesnik, ali ih on nalazi i misaono prisvaja i tako dovršava u jednom unutrašnjem smislu. I pesnik dolazi, ali on kad dolazi kao da ne nalazi ništa i onda mora da počinje i da stvara. I u tome je ta neka razlika, što je pesnik samo početak jedne celine. A i sami pesnici osećaju potrebu za tim "dovršavanjem" poezije. I kod Miroljuba Todorovića je to jedno svojevrsno dovršavanje i osmišljavanje sopstvenoga poetskoga dela i to tako da i nema nekog redosleda u tome pisanju poezije i pisanju o samoj poeziji. A i Živan Živković, kad je već "otuda", i on je već bio u jednom najtrenutačnijem trenutku u kome je mogao da nađe poeziju ili da je ne nađe i da je počne pisati; kad ne bi bilo tako, onda ne bi ni mogao da piše o poeziji, niti da prosuđuje o njoj, niti da je prisvaja i završava srcem i umom. I zaista, savremena poezija i signalizam imaju u Živanu Živkoviću svog strasnog i velikog prisvajača i prosuđivača i opet, jednog od najumnijih i najstrožijih. I još: ako se ima u vidu da je signalizam jedna "pojava" puna ponornih i iznenađujućih "stvari", otvaranja i nagoveštavanja koja traže u sebi svoju dorečenost, onda to strogo i najstrožije promišljanje njegovo, zasnovano na jednoj, moglo bi se reći, egzaktnoj metodologiji, time kao da dobi-ja veću osobenost i uopšte, čini se, da je upravo u toj strogosti i konsekventnosti promišljanja o modernoj poeziji i posebno o signalizmu i prava vrednost ovih knjiga i studija Živana Živkovića. Ovde se može reći da Ž. Živković prati signalizam u svim njegovim fazama i tako je nastalo nekoliko njegovih knjiga o signalizmu i poeziji M. Todorovića. Prvo se pojavila knjiga pod naslovom Orbite signalizma /1985./, zatim Svedočenja o avangardi /1992./ i ova njegova možda najznačajnija knjiga pod naslovom Signalizam: geneza, poetika i umetnička praksa, izašla 1994. godine. Ovde se mogu navesti i druge knjige Ž. Živkovića: Izazovi avangarde /1996./ i Sedmi pečat /1988./- U knjizi Signalizam: geneza, poetika i umetnička praksa, Ž. Živković istražuje poreklo signalizma i prati njegove faze razvoja preko žanrova, odnosno nastajanja novih formi signalističke poezije i pri tome se on i najviše bavi analizom pojedinih žanrova signalističke poezije, jer je ta žanrovska struktura signalizma bitna "za imanentnu poetiku signalizma" (kako se kaže u Završnim napomenama ove zaista izvanredne studije). Možda se ovde mogu i navesti ti žanrovi, da bi se tako videlo da se u signalizmu zaista radi o sasvim novim pesničkim formama. Žanrovi su: scijentistička, fenomenološka i tehnološka poezija, ready-made poezija, stohastička i apejronistička poezija, kompjuterska, permutaciona (varijaciona) i statistička poezija, šatrovačka poezija, haiku u signalizmu, zatim vizuelna, gestualna i objekt-poezija i mail-art u signalizmu. Ovde još treba reći da je Ž. Živković uz analizu svakog od ovih pojedinačnih žanrova priložio i jedan svoj izbor signalističke poezije – to je jedna svojevrsna antologija te poezije, što ovu njegovu knjigu čini još privlačnijom.

SUMMARY

Živan Živković is one of the best Serbian experts on Signalism; he has written several books about this movement (Orbits of Signalism (1985), Testimonies on the Avant-Garde (1992), Signalism: Genesis, Poetics and Artistic Practice (1994)).

With his sensitivitv for the world, Živan Živković is a poet close to Miroljub Todorović, the founder of Signalism, yet he chose to take up and create a specific intellectual theorv of signalist poetrv.

His theoretical analvsis of this poetrv are very significant.

(Objavljeno u Internacionalnoj reviji Signal, br. 11-12, 1996)

JEDNA ZNAČAJNA MONOGRAFIJA O SIGNALIZMU

Miloslav Šutić

Naučni profil profesora Živana Živkovića formiran je na način koji bi mogao biti uzor svim mlađim istraživačima u oblasti nauke o književnosti. Živković je od početka svoje naučne karijere jedan od najpouzdanijih i najdoslednijih komentatora, kritičara i tumača gotovo svih najznačajnijih naučnoknjiževnih publikacija koje su se u ovoj sredini pojavile tokom poslednjih petnaestak godina. Pored obaveštenosti, strogosti kriterijuma i širine pogleda, posebno se nametala Živkovićeva radoznalost za sve oblike naučnih iskaza o književnosti, tako da će njegovi tekstovi, objavljivani u našim najznačajnijim književnim časopisima, i tek delimično sakupljeni u njegovim knjigama, ostati dragoceno svedočanstvo o jednom plodnom periodu naše nauke o književnosti. Živkovićeva naučna i kritička merila, izoštravana i javno proveravana naročito na području poezije i poetološke misli, oslanjaju se na pojmovno bogatu naučnu aparaturu i potvrđuju posebnu autorovu sklonost da prati inovacije u srpskoj književnosti XX-og veka, koja je i osnovni predmet njegovog fakultetskog profesorskog rada. Iz takve sklonosti proistekla je i monografija o signalizmu – njegova doktorska teza, odbranjena 1991. godine na Filološkom fakultetu u Beogradu. Živković je u ovoj monografiji, svom do sada najozbiljnijem naučnom poduhvatu, detaljno i naučno pouzdano, sintetizujući i osmišljavajući brojna istraživanja, verifikovao signalizam kao najznačajniji neoavangardni pravac u posleratnoj srpskoj poeziji, čiji je osnivač i neumorni tumač svestrani stvaralac Miroljub Todorović. Već sada se može reći da je signalizam u doživljajnom, saznajnom i izražajnom smislu vrlo značajno proširio granice savremene srpske poezije. Naročito su uočljivi transverbalni prodori ovog pesničkog pravca, koji se uklapaju u Todorovićevo zapaženo i multimedijalno prezentovano likovno stvaralaštvo, a Todorovićevi, u više knjiga formulisani, teorijski iskazi o signalizmu ostaće kao nezaobilazna svadočanstva jedne dosledno formirane autopoetike.

Ono što se nameće kao prvi utisak posle čitanja Živkovićeve knjige, to je, s jedne strane, iscrpnost podataka vezanih za razuđenu temu koja se istražuje, i, s druge strane, naučnog kriterijuma. Geneza signalizma, zasnovanog polovinom šezdesetih godina, njegovi tokovi i njegovi odjeci u domaćoj i stranoj javnosti, rekonstruisani su u ovoj Živkovićevoj knjizi takoreći do posled-njeg detalja. Pozivajući se na brojne tekstove kritičara i, posebno, na teorijske fragmente Miroljuba Todorovića, posvećujući pažnju i drugim pripadnicima ovog pesničkog pravca, među kojima je najpoznatiji Ljubiša Jocić, Živković je odredio mesto signalizma u okviru ukupne avangardne tradicije XX-og veka. Ispostavlja se da je signalizam u izvesnom smislu nastavio tu tradiciju, ali da je, istovremeno, uneo novine, koje ga kvalifikuju kao autentični stvaralački poduhvat. O tim inovacijama najbolje svedoči žanrovski spektar signalizma – od scijentističke poezije do mail-art-a- kome je posvećen centralni deo Živkovićeve knjige i koji u pojedinostima najbolje ilustruje raznovrsnost i inventivnost Todorovićeve pesničke "prakse". Opredeljenjem za scijentizam, protiv subjektivizma i romantičarske osećajnosti, signalizam je produžio impulse zenitističke i dadaističke avangarde u srpskoj poeziji, otkrivajući istovremeno nove mogućnosti jezika, nove pesničke oblike i nove oblike transformacije verbalnih u likovne znakove.

Sve to ne malo bogatstvo podataka i dokumenata (Živkoviću je na raspolaganju bio Todorovićev dokumentacioni centar signalizma, koji je, sigurno, jedan od najbogatijih i najbolje uređenih ličnih dokumentacionih književnih centara u Beogradu), autorove dragocene monografije je rasporedio, komentarisao i do kraja teorijsko-istorijski osmislio. Da bi utvrdio "genezu, poetiku i umetničku praksu" signalizma, Živković je morao da konsultuje brojna saznanja u naučnoj tradiciji i savremenoj stranoj i domaćoj literaturi. Može se reći da je u ovoj knjizi najaktuelnija teorija pesničke avangarde odgovorno i skrupulozno usmerena u pravcu osnovne teme i da je ta teorija usaglašena sa precizno ocrtanom dijahronijskom linijom. Istovremeno, opšti teorijski stavovi uvek su potkrepljeni konkretnim analitičkim postupcima.

Sama priroda signalizma, njegova verbalno-likovna struktura, zahtevala je niz likovnih priloga – prevashodno Todorovićevih, ali i drugih pripadnika ovog pravca. Ti prilozi, pored njihovog neposrednog estetskog učinka, upotpunjuju celovitost slike o sig-nalizmu, koji se, zahvaljujući njegovom osnivaču i njegovim tumačima, neprekidno produžava i obogaćuje. Zato ovu knjigu, koja je i tehnički lepo opremljena, treba pozdraviti kao iscrpnu, odgovornu, u svojoj vezanosti za značajnu pojavu našeg pesničkog stvaranja najbolju sintetičku, naučnu publikaciju, koja će, tokom svih budućih izučavanja naše avangarde, biti nezaobilazna i koju, s pravom, možemo smatrati svojevrsnom malom enciklopedijom signalizma.

Miloslav Šutić

UNE SIGNIHANTE MONOGRAPHIE SUR LE SIGNALISME

Resume

Dans cet article l'auteur analyse la dissertacion doctorale Le signalisme (la genese, la poetique et la pratique artistique) du pro-fesseur Živan Živković. Le signalisme, c'est un significatif mou-vement (neo) avant-garde dans la contemporaine poesie serbe. A l'occasion du signalisme Živković decide les problemes his-toriques et les problemes theoriques: la tradition de l'avant-garde, les genres, la langue, l'expression... L'auteur pense que la livre du professeur Živković est la meillure etude sur le signalisme.

(Objavljeno u Internacionalnoj reviji Signal, br. 11-12, 1996)

KA PLANETARNOM JEZIKU

Jovanka Vukanović

Studija Živana Živkovića Signalizam-geneza, poetika i umetnička praksa pojavila se u najpresudnije vrijeme preispitivanja i sumiranja cjelokupne teoretske postavke i prakse ovog avangardnog pokreta u kontekstu poetskih zbivanja naše savremene literature. Bez obzira što signalizam, kroz sve vrste i podvrste svoje poezije tek u novije doba (pogotovo kompjuterske i mail-art poezije) inklinira nadolazećem vremenu, njegovo bazično dešavanje najintenzivnije se odigralo 60-70-ih godina. Polazeći upravo od te činjenice, knjigu Živana Živkovića možemo prihvatiti kao stratešku interpretaciju u čiji su sistem utkani svi relevantni elementi metodološke, stilsko-teorijske, pa i sociološke analize signalističke poetske prakse od njenih početaka do danas.

Dodatnu aktuelnost ovoj studiji, bez sumnje, daje i, u međuvremenu, nanovo pojavljivanje revije "Signal", a čija je poduža pauza u izlaženju (od 1973. godine do decembra 1995. godine) uveliko usporila jači razmah signalizma. Mada Živković s pravom navodi tvrdnju M.I.Bandića da signalizam "u svom prodoru i kretnji nije nasrtljiv, ofanzivan, negatorski, agresivan ili bučan i razbarušen, anarhičan, zapaljiv", mora se priznati da je, ostajući u međuvremenu bez svog glasila, ostajao jednim dijelom i bez svog prostora, bez "udarnih" termina u kojima bi jače, sinhronizovanije i cjelovitije sintetizovao svoju stvaralačku praksu.

Govoreći ovim povodom iz ugla kritičara koji se nije (značajnije) bavio signalističkom poezijom i čije će analitičke naznake ostati prvenstveno u okviru njegove sopstvene impresije i stvaralačke "mudrosti", smatram da je Živkovićeva studija jedna integralna, sveobuhvatna, mjestimično i detaljistička analiza signalističke avangarde i značajno svjedočanstvo njene pjesničke zbilje. Koliko je god dragocjena za one koji su ovu zbilju, na ovaj ili onaj način, profilisali, inaugurisali i usmjeravali njenu poetiku, utvrđivali i definisali njene razloge i ciljeve, toliko, a možda i više, i za sve one koji ovim putem stiču pravu i prvu cjelovitiju sliku o prirodi i biću signalističke pjesme, o suštini njene avangardne i svega onoga čime je bogatila i revolucionisala naš jezik i njegovu komunikacijsku moć. Autor je pokazao, bar onima koji su manje upućeni u način istrajavanja ovog književnog fenomena, da je specifičnost i, ujedno, glavna odlika signalizma, zapravo, u postupnosti njegovog avangardizma, u komplementirajućoj modulaciji njegove jezičke izražajnosti, u izvjesnoj sinhronizaciji semantičke strukture njegove poezije (scijentistička, fenomenološka, tehnološka, stohastička i apejronistička) s jedne, i grafičko-vizuelne ekspresije, s druge strane (kompjuterska, vizuelna, gestualna, mail-art).

Nameće se, otuda, zaključak da je signalizam po svojoj prirodi imanentan biću našeg jezika, da je, u stvaralačkom smislu, bila njegova potencijalna avantura i u vrijeme kada signalizam kao pokret, u poetičkom smislu, još nije bio ni definisan, to jest ni postojao; da je svako pomjeranje jezičkih granica u istoriji literature u sebi već anticipiralo određeni "signalistički instrumentarij", kao i da taj instrumentarij predstavlja imaginacijsku iskru, motornu snagu i intuicijski razmah i refleks jezika.

Ovakom saznanju doprinijelo je, pored ostalog, i autorova sposobnost da sve tri cjeline svoje studije – geneza, poetika i umetnička praksa – metodološki veoma znalački razradi, da uporednim doziranjem informacija o pojedinim pitanjima i njihovim analoškim situiranjem u prostor i vrijeme date problematike predoči čitaocu svu žanrovsku složenost, logički slijed i umjetničke i komunikacijske domete ove poezije.

Bez sumnje, centralna figura svih događanja u ovoj literaturi, kako u njenom stvaranju, tako i u medijskoj iluminaciji njene suštine i njenih vrijednosti je Miroljub Todorović. Živkovićeva studija je ovom prilikom, istovremeno, i najsveobuhvatnija i najdetaljnija (detaljiziranje je, čak, mjestimično prijetilo da pređe u "pozitivistički suvišak" već objašnjenog) analiza Todorovićevog stvaralaštva. Autor je, uz to, što je od posebne koristi za širi čitalački krug čije "umjetničko obrazovanje", na ovaj ili onaj način, anticipira vezu sa signalizom i avangardom uopšte, na veoma pregledan i jednako zanimljiv način predočio, pored ostalih žanrova, genezu, suštinu izraza i današnju poziciju multimedijalnog transfera šatrovačke i mail-art poezije. Dragocjenost saznanja do kojeg smo o rečenim žanrovima došli ovim putem, .dolazi nesvjesno, možda, i otuda što njihova misija najneposrednije korespondira sa našom savremenom tehno-civilizacijom i planetarnom simbolikom njene komunikacije. Iščitavajući Živkovićevu studiju o signalizmu, dolazimo do zaključka, htjeli to ili ne, svidjelo nam se ili ne, da su scijentizam i kompjuterski mail-art kolaž probili magnetsko polje riječi i posebnim signalima sopstvene kreativnosti krenuli put novih kosmičkih prostora.

S druge strane, međutim, sva uvjerljivost signalističkog eksperimenta, njegova revolucionarnost i nemirenje sa "ponavljanjem i čuvanjem starih vrednosti" uvodi nas u novu, paradoksalnu situaciju: signalizam jeste iščikavao, rastakao i inovirao našu dnevnu i onu dublju, duhovnu putanju, postajući, pritom, kao radikalna avangarda, ali se i prilagođavao. I to ne posve novoj i netaknutoj javi, već onoj čiji nam hemijsko-matematički i fizičko-tehnički simboli uveliko trasiraju budućnost naše svijesti i senzualno-organskog sklopa. Signalizmu je, na njegovom putu u novo, u stvari, mnogo toga već poznato, blisko, gotovo primjereno njegovoj aspiraciji i ideji. Problem je, izgleda, u recepciji čitalaca, odnosno stvaralaca: u čemu ćemo tražiti i od čega stvarati novi znak i značenje našeg, čovjekovog bića i njegovog opstajanja? Hoćemo li ići ukorak sa sopstvenom tehno-invencijom, pa ma ona bila na svoj način i pogubna, ili iz vječne konstante našeg egzistencijalnog rebusa tražiti izlaz? Valja priznati da nas svojom knjigom o signalizmu Živan Živković s ovom temom ni u kom slučaju nije direktno suočio, ali jeste otvorio mogućnost i takvog razmišljanja. Ukratko, čitaoci su u nemjerljivoj dobiti: spoznali su magiju fascinantne elaboracije jezika što im je omogušila vrsna studija Živana Živkovića koja će, bar za sada, ostati i kao najkompletniji udžbenik za ovu oblast.

SUMMARY

Živan Živković gave an all-inclusive and comprehensive analysis of poetics and creative practice of signalism, as a multi-layer avant-garde movement. Among other, significance of his book is in the fact that it has contributed to an increase of knowledge of problems of signalist avant-garde of those whose spiritual engagement, more or less, already includes it.

When speaking of "creative intentions" of individual genres of signalist poetry, primarily computer and mail-art poetry, a to a certain extent paradoxical conclusion is reached: how ever innovating it may be for the existing language, it is just as much adapted to the structure of media of techno-civilization. It, in fact, anticipates suggestiveness of a new, but already quite visible and recognizable reality.

The book of Živan Živković is not just an exceptional study, it will, at least for the time being, remain a most thorough textbook for this field.

Translated by Rajka Marinković

(Objavljeno u Internacionalnoj reviji Signal, br. 11-12, 1996)

VODIČ KROZ SIGNALISTIČKU GALAKSIJU

Miroljub Todorović

Književni kritičar, istoričar i teoretičar književnosti (a po ovoj knjizi i pesnik), Živan Živković delovao je intenzivno jednu i po deceniju u našoj kulturi. Za to relativno kratko vreme uspeo je da uradi veoma mnogo i obogati srpsku književnost sa nekoliko dela za koja verujem da će ostati u trajnom pamćenju ovog naroda i ovog jezika.

Raspon Živkovićeve kritičko-analitičke radoznalosti veliki je i ide od literature za decu, preko vrednovanja savremene poezije, proze, značajnih književno-naučnih studija sve do detaljnog, sintetizujućeg i otkrivalačkog tumačenja signalizma, konkretne i vizuelne poezije, mejl-arta i drugih umetničkih oblika i pravaca koji su se poslednjih decenija pojavljivali na obzorju srpske i šire planetarne kulture.

Prema rečima istaknutog teoretičara naše književnosti Miloslava Šutića, „Živković je od početka svoje naučne karijere jedan od najpouzdanijih kritičara i tumača gotovo svih značajnih naučno-književnih publikacija, koje su se u ovoj sredini pojavile tokom poslednjih petnaestak godina. Pored obaveštenosti, strogosti kriterijuma i širine pogleda, posebno se nametala Živkovićeva radoznalost za sve oblike naučnih iskaza o literaturi, tako da će njegovi tekstovi ostati dragoceno svedočanstvo o jednom izuzetno plodnom periodu naše nauke o književnosti“. Živkovićeva naučna i kritička merila, nastavlja Šutić, proveravana na poeziji i poetičkim promišljanjima, zasnivaju se na pojmovno bogatoj naučnoj aparaturi potvrđujući istovremeno autorovu sklonost da istražuje i prati inovacije u savremenoj srpskoj književnosti koja je bila osnovni predmet njegovog nastavničkog rada na Filološkom fakultetu u Beogradu.

Do svoje prerane smrti ovaj naučnik i kritičar objavio je osam knjiga: Orbite signalizma (Beograd, 1985), Izazovi avangarde (Beograd, 1986), Sedmi pečat (Novi Sad, 1988), Svedočenja o avangardi (Zemun, 1992), Signalizam: geneza, poetika i umetnička praksa (Paraćin, 1994), Reč i smisao (Zemun, 1995), Od reči do znaka (Beograd, 1996) i Gost sa Istoka (Niš, 1996). Posthumno, nedavno se pojavila i knjiga ogleda o dečijoj književnosti: Sa stranica „Detinjstva“ (Novi Sad, 1998).

U četiri od ovih devet knjiga on se bavio problemima neoavangarde i posebno srpskim stvaralačkim pokretom signalizmom. Tumačeći raznovrsnu signalističku poeziju od verbalne, preko vizuelne do gestualne, jednom specifičnom kritičkom metodologijom, Živković je svoju istraživačku sondu upravljao ka samim ontološkim čvorištima neoavangardnog pesničkog diskursa. Ova metodologija tumačenja ne samo signalističkog stvaralaštva već i niza drugih književnih i šire umetničkih tvorevina u Živkovićevom esejističkom postupku podrazumevala je, kako osvetljavanje njihovih gnoseoloških, tako isto i ontoloških polazišta. To se najbolje vidi u poslednjim knjigama ovog autora gde je jedna plodotvorna sinteza kritičkog sa estetičko-teorijskim i književno-istorijskim načinom sagledavanja i analize umetničkog dela, i ovoga puta, kao i u prethodnim njegovim ostvarenjima, dala izvanredne rezultate.

Sa Živanom Živkovićem upoznao sam se sredinom 1982. godine, više meseci posle njegovog prikaza moje knjige Algol u Letopisu Matice srpske. Bio je to uvod u stvaralačko prijateljstvo koje je trajalo četrnaest godina, i mislim da nema poređenja u ovoj literaturi i kulturi.

Kao pažljiv hroničar i istraživač našeg pokreta, Živan Živković je napisao i objavio preko hiljadu i pet stotina stranica prikaza, eseja i teoretskih studija o signalizmu. Reč je o posvećenosti bez presedana u našim prilikama. Ne znam u srpskoj književnosti kritičara koji je prateći nekog pisca i njegovo delo, toliko napisao. I puno i dobro. Pretpostavljam da je to retkost i u svetskoj literaturi.

Tekstovi i analize Živana Živkovića bili su ne samo podrška već često i putokaz gde i kako ići u nove stvaralačke prodore, i nova otkrića. Ili, odgovor na pitanje kako ono što je otkriveno u groznici kreativne katarze kasnije podići na još viši duhovni i umetnički nivo.

Vrhunac ovog i ovakvog Živkovićevog angažovanja svakako je njegova studija Signalizam: geneza, poetika i umetnička praksa, odbranjena kao doktorska disertacija 1991, a objavljena 1994. godine. Njome, kako kritičari naglašavaju, ovaj teoretičar i književni istoričar pruža „enciklopediju signalizma“, daje „najpouzdaniji vodič kroz signalističku galaksiju“, ali i poziva na „jedno novo i drugačije čitanje naše savremene poezije“.

I na kraju da ponovim još jednom: preranom smrću Živana Živkovića srpska literatura i kultura izgubile su mnogo. Ostavši bez svog inspirativnog kritičara, istraživača i tumača signalizam je izgubio najviše.

(Objavljeno pod naslovom „Podrška za nove stvaralačke prodore“ u Književnim novinama br. 944-945, 15. I – 1. II 1997. i u knjizi „Nebeski zvonik“ Živana Živkovića, Beograd, 1998.)

IZMEĐU MELANHOLIJE I EKSPRESIONIZMA

Miloslav Šutić

Svako ko je pažljivije čitao kritičke tekstove Živana Živkovića, posebno one posvećene poeziji, mogao je da u njima oseti takođe poetsku notu, sadržanu kako u autorovim afinitetima za pesničke vrednosti, tako i u njegovom sudu o tim vrednostima. Sada možemo da identifikujemo izvor pomenutih afiniteta i sudova na primeru Živkovićevih pesama, sigurno nepoznatih najvećem broju čitalaca, iako su te pesme bile objavljene u četvorogodišnjem razdoblju naše književne periodike: 1973 – 1976.

Pisane u onom uzrastu – nakon tek napunjenih dvadeset godina – kada duhovno formiranje istinski započinje, Živkovićeve pesme neminovno su, pored konačnih rezultata, obeležene i traganjem za sopstvenim izrazom. U tom smislu ispoljavaju se izvesne autorove sklonosti koje su mogle biti posledica pročitane lektire, ali koje se mogu posmatrati i kao objektivne komparativne pesničke činjenice. U pitanju je moderna srpska poezija posle Drugog svetskog rata (Crnjanski, Todor Manojlović, Svetislav Stefanović, kasni Dučić) ili ono razdoblje za koje će Živković kasnije, kao fakultetski profesor, pokazati posebne afinitete, koje će izvrsno poznavati, ali o kojem, prekraćen iznenadnim, preranim konačnim odlaskom, neće stići da se potpunije oglasi. Izvesno je da neke od pomenutih pesnika Živković možda u to vreme nije detaljnije čitao, ali je Crnjanski sigurno bio njegova lektira – o čemu svedoče i direktne uputnice naslova i tema u nekoliko Živkovićevih pesama.

Važno je, međutim, da se u okviru pomenutih mogućih analogija jasno čuje autorov glas, koji u nizu momenata nije lišen izvorne pesničke samosvojnosti i ubedljivosti. Taj glas nam pokazuje da je Živković i kao daroviti pesnik imao da kaže dosta zanimljivog, vrednog kritičke pažnje i otpornog na stroge kriterijume.

Jednu, često ne samo za pesničke početnike karakterističnu opasnost – ostajanje na prvom utisku – Živković je u većem broju ove rukoveti pesama uspeo da prevaziđe. Intimni doživljaj u tim pesmama nije obeležen jednosmernim emocijama – on je uključen u kompleksnije melanholično stanje, kao što je i u pesničkoj strukturi zastupljen raznovrsnim izrazima: u rasponu od rimom oblikovane harmonije do naglašene ekspresivnosti. Kao melanholično-ekspresivna sinteza u ovom ciklusu Živkovićevih pesama posebno se izdvaja pesma „Nikoje proleće“, zrela i ubedljiva, dostojna zbirke nekog već formiranog uspešnog pesnika: Noćas me eto beloputog / Sa očima zakrvavljenim od vremena / I zubima u nebo pobodenim. Pesma „Nebeski zvonik“, na tragu arhaične folklorne deseteračke melodije, takođe se nameće svojim skladom i svojom celovitošću: Srmom noći svetlosti sakrile / Neba plava žalno me izdala. Pesmu „Zovi me u šumu“ prihvatamo kao autentičnu neoromantičarsku panteističku viziju, „Noćnik“ je uspešan u duhu Dučićevog refleksivnog simbolizma, a pesma „Figure“, osobena i strukturno dosledno ostvarena, upućuje na jednu pesmu Todora Manojlovića u kojoj se takođe govori o geometrijskim figurama. Mogli bismo navesti još detalja, strofa ili stihova, kao uspelih slikovno-verbalnih celina, ali to ostavljamo radoznalosti drugih čitalaca, koja sigurno neće biti izneverena.

U našoj nauci o književnosti dr Živan Živković je ostavio značajnog traga svojim istrajnim iz godine u godinu pisanim kritičkim tekstovima o brojnim teorijskim delima i pionirskim doprinosom spoznaji dva pomalo raznorodna ali osobena pesnička žanra – signalističke i haiku poezije. Takvom naučnom radu sada treba priključiti i ovaj zanimljiv ciklus Živkovićevih pesama, kao svedočanstvo o njegovom intimnom stvaralačkom, pesničkom doživljaju i izrazu.

(Objavljeno u knjizi Živana Živkovića „Nebeski zvonik“, Signal, Beograd, 1998)

TRAGANJE ZA NOVIM PESNIČKIM JEZIKOM

Vasilije Radikić

Širina interesovanja i sveobuhvatnost, temeljne odlike književno-kritičkog metoda Živana Živkovića, najviše su došli do izraza u njegovim proučavanjima savremene književne avangarde, posebno signalizma. Njegove knjige „Svedočenja o avangardi“, „Signalizam“ i druge zaokružuju jedan kritičko teorijski uvid, bez čijeg je uvažavanja i poznavanja danas nezamislivo iole relevantno bavljenje avangardnim tendencijama u savremenoj srpskoj književnosti. Živkovićevo izučavanje signalizma odlikuje, za naše prilike, vanserijska temeljnost. Najpotpunije i do sada najstudioznije urađenoj sistematizaciji signalističkih žanrova, prethodi impozantan katalog signalističkog stvaralaštva, koji je u svom punom obimu dat u Živkovićevoj doktorskoj disertaciji o signalizmu. Proučivši korene, nastanak i razvoj signalističkog stvaralaštva, Živković je kombinacijom istorijskog i teorijskog pristupa ne samo iscrpno opisao i definisao fenomen signalizma, nego i ocrtao njegov književno-istorijski kontekst i veze sa prethodnim avangardnim pokretima, ali i sa celinom savremenog srpskog pesništva. On je, što je naročito značajno, pokazao da te veze nisu pravolinijske ni jednosmerne, već višeznačne i reverzibilne. Zivković je nizom primera pokazao kako se signalistička poetika recipira u tekstovima stvaralaca koji ne pripadaju signalizmu i time otvorio jedan prostor koji će tek novim istraživanjima moći da se potpunije sagleda i objasni. Isto tako, veoma su važni rezultati koje je Živković ostvario proučavajući prožimanje signalizma sa srodnim književnim tendencijama i pokretima u svetu, pokazujući da signalizam ravnopravno participira u avangardnom stvaralaštvu na planetarnom nivou.

U svojim istraživanjima signalističkog stvaralaštva, koja odlikuje izuzetna erudicija, Živković se nije zaustavio na deskripciji i analizi. Na temelju mnogobrojnih saznanja i književnih činjenica, u Živkovićevim knjigama se postepeno iskristalisao sintetički uvid o suštinskom značenju signalističkog projekta. U njegovom središtu je misao o novim mogućnostima poetskog govora. Živković je svoje polazište gradio na suočavanju sa činjenicom da je značenje jezika u našem vremenu bitno promenjeno. Područje jezika se smanjilo, a sve više u svakodnevnoj praksi postaju prisutna druga sredstva izražavanja. To što danas velike oblasti značenja i prakse pripadaju neverbalnim jezicima, Živković nije doživljavao kao smanjenje prostora pevanja, već kao svojevrstan izazov i poziv na traganje za pesničkim jezikom, koji će moći da odgovori civilizacijskim zahtevima.

Živković je ovo traganje video kao šansu za oslobađanje jezika od semantički i simbolički „istrošenih značenja“ i u krajnjem učinku kao mogućnost za njegovo delotvorno obnavljanje. Polazeći od dvostruke funkcije jezika u signalističkoj praksi, gde je on ne samo sredstvo pesničkog izražavanja nego i materijal, Živković insistira na poetičkoj činjenici da je tek u signalističkom stvaralaštvu jezik postao vidljiv u pesmi. A to otkrivanje nove dimenzije jezika jeste jedan od načina da sama reč nadiđe krizu u njenom suočenju sa takvim alternativama kao što su belina i ćutanje ili sveopšta redundanca. Ta pitanja za Živana Živkovića nisu bili akademska i teorijska već ona sržna koja dotiču samu smislenost bavljenja pesničkom umetnošću.

(Objavljeno u Internacionalnoj reviji Signal br. 15-16-17, Beograd, 1997)

ŽIVAN ŽIVKOVIĆ, JEDNA NJEGOVA POZICIJA

Luka Prošić

Živan Živković je spadao u red najaktivnijih poetskih kritičara i poetskih promotora i jedan je, sigurno, od najznačajnijih naših teoretičara signalizma. Ali, i on sam je u dubini svoga bića bio pesnik, ali se jednom, kad se to činilo, odlučio za promišljanje poezije. Možda je tako dobijao najviše, dobijao je i poeziju i tu neku njenu mogućnost da razmišlja o njoj i da je i sam dovršava i otvara u tome takvom mišljenju. Bila je to neka prećutna unutrašnja podela između njega i pesnika i neko međusobno usvajanje. Ni pesnici nisu mogli bez njega, a ni on bez pesnika, – oni su pevali i stvarali svoju poeziju i nudili mu je da je misaono „dograđuje“ i da donosi sudove o njoj. Živan Živković je tako bio najbliže poeziji, tako što je govorio o njoj i tako je „nastavljao“ i završavao u svojim govorima i u svojim knjigama, – on je prihvatio tu takvu poziciju, poetsko/kritičku poziciju, da bude sa pesnicima i poezijom i, opet, da pesnici budu sa njim, – to ide zajedno, pesnik i kritičar, poezija i njena misao i njen duh, ili misao o njoj, to može da bude zajedno, skoro u istom trenutku i u istom mestu. Živan Živković je imao dara i sposobnosti da bude sa pesnicima i sa poezijom, da je, takoreći, začinje i budi u samim pesnicima, tako su zajedno dolazili u javnost i zajedno se predstavljali, pesnik i kritičar, i oni su se uvek mogli i zameniti. A to se ponekad i dešavalo, da u pesniku izbije kritičar, i u kritičaru – sam pesnik. Ali, to kao da je sa Ž. Živkovićem išlo uvek zajedno, – pesnici su bili njegova priručna „unutrašnjost“ i njegova „realizacija“, – on je poeziju prisvajao kao deo svog sopstvenog bića, kao svoju sopstvenu kreaciju koju su izvodili pesnici. A, verovatno su i sami pesnici osećali da u govorima Ž. Živkovića imaju svoje najadekvatnije „dovršavanje“, da u njegovim govorima imaju i um i misao koji su uvek sa poezijom, a koje sami nisu „izgovorili“.

Kad bih ga ponekad u tim „večernjim predstavama“ i slušao kako govori o pojedinim pesnicima, imao sam utisak da je u Ž. Živkoviću, nege, u nekoj njegovoj dubini, to sjedinjeno: – i sama poezija o kojoj govori i sama misao koju iznosi, da je on i autor poezije o kojoj govori, da je ona negde u njemu započeta, u njegovoj unutrašnjosti, ili je odavno tamo prebivala i sada je probuđena i iznesena na svetlost od drugih pesnika. A on je govorio uvek sa nekom pritajenom unutrašnjom snagom, a ponekad se u svojim govorima i suzdržavao i odmeravao i prema „trenutku“ kod pesnika o kojima je govorio. A, opet, u svakoj od tih njegovih promocija bilo je i neke lakoće i elegancije, neke sigurnosti i određenosti i pouzdanog suda. I uvek je bilo preobilja duha u njegovim govorima i opet, jedne suzdržanosti i mira, ali i „dosetke“ i inventivnosti, ali i „sistema“ i „dedukcije“ i „strogoga“ izvođenja samog govora/“diskursa“; ali se taj „diskurs“ uvek mogao i dovoditi u pitanje zbog te unutrašnje preobilnosti i „početaka“ koji kao da su čekali na svoja izvođenja i završavanja. Ali, to što je bilo odlučeno unapred kod Ž. Živkovića jeste postavljanje poezije i pesnika, o kojima je govorio, u samo središte tih svojih govora i opservacija, on je uvek pesnika i poeziju „tematizovao“, tako su sami ti govori, takoreći, pripadali samoj poeziji, bili sa njim, ili u njoj i samo ih je onda on otkrivao i izdvajao i to je neko njegovo „unutrašnje“ otkrivanje i razotkrivanje poezije i pesnika.

Ali, u tome „izlaženju“ u javnost i u tome pristajanju na tu takvu „šemu“, na „tribinu“, na „govor“ i „razgovor“, – kao da je u tome i to što je i najviše i najizazovnija i kao da nema ničeg izazovnijeg i višeg od samog toga govora i razgovora, pa bilo o čemu da se razgovaralo, – bar su to tako smatrali neki od najmudrijih starih filozofa, - „pisanje“ je neka zavetrina samog govora i neko sklanjanje iz toga život i najživljeg duha, iz razgovora i govora. Sama reč koja se izgovara, kao da sjaji sobom i, opet, nečim drugim, mnogo dubljim i uvek tajnovitim, i taj „sjaj“ takav ulazi i u atmosferi „večeri“ i javnog istupanja i govora. Taj „sjaj“ se otkrivao i u našem čekanju same reči, to su trenuci našeg poniranja i našeg rasvetljavanja i naše najveće probuđenosti i budućnosti i pripremljenosti za govor i razgovor, to je neko izlaženje u to najviše, pod samo „nebo“ i u samu otvorenost. I to se voli. I na to se pristaje. I stalno smo u tim razgovorima i u tome razotkrivanju i čekanju i to se opet „saželo“ u „tribinu“ i „razgovor“. I ja sam, na jednoj od takvih „večeri“ na kojoj je govorio i Z. Živković, imao utisak da je to tako, da se ta reč dočekuje u nekoj probuđenosti, da ona donosi neko „razotkrivanje“ i pokazivanje i, opet, kao da žuri da prođe u toj apsolutnoj otvorenosti, da bi mogla da dođe druga reč, da je primimo u toj istoj apsolutnoj otvorenost našoj. I kao da i nemamo druge, čistije i punije otvorenosti od toga „čekanja“ reci i te slušne „praznine“ i našeg izjednačavanja sa „ničim“ u tome čekanju i dočekivanju reci i u toj našoj najvećoj probuđenosti. A, i oni koji govore, i oni su u tome takvom čekanju i dočekivanju reci, kao i oni koji ih samo slušaju i samo čuju i žele da ih čuju. A to je tako stalno s nama, ali je samo na tim „tribinama“ i „večerima“ pojačano i ima svečaniju atmosferu. A tako /se/ i postoji Ano/, u tome „primanju“ reci i nekom njihovom „dočekivanju“ i njihovom „ostajanju“ i pored toga što ne ostaju. Tako se i „oživljuje“ to naše „unutrašnje“ i postoji u tim rečima koje prolaze i ostaju.

Živan Živković je osećao tu „jezu jezika“, kako bi rekao Miroljub Todorović i misterioznost govora i njegovu snagu da nas osvoji i „priveže“ uz sebe, da nas svojom snagom u umnošću drži i preuzima do kraja sa sobom. I Ž. Zivković se ponekad prepuštao takvom govoru i sam „nestajao“ u njemu, – sam poticao iz sebe i neke svoje unutrašnjosti i prelivao se u tu „zvučnost“ svoga glasa i dočekivao se u toj svojoj najvećoj otvorenosti i izdvojenosti, – kao da se sam u sebi drži i sam uz sebe proizvodi i nestaje sam u sebi.

To je tako s tim govorima. Ko to otkrije taj je uvek opijen i uvek se mora od toga izbavljati.

Govori su uvek o nečem određenom. I to je obično tako, da to o čemu govorimo, kao da samo govori o sebi pa mi, koji govorimo o tome o čemu se govori, kao da smo nestali. To je govor same „stvari“ o kojoj se govori. Nas tu nema. Ali i ima, ili nas ponekad ima. Govor je uvek i iznad toga o čemu se govori, uvek smo i tako! Uvek smo i iznad „stvari“ i u „najdaljem udaljavanju“, ili smo u njegovoj blizini, tako počinju „opasnosti“ i te strašne „nesigurnosti“ i neka stalna „upitanost“ i „pitanja“ o tome o čemu se govori. U usmenim izlaganjima i tim takvim govorima o određenim temama i stvarima uvek su prisutne i „nesigurnosti“ i „opasnosti“, one se ne mogu izbeći. I Živan Živković je „stajao“ u njima i u nekom svom trenutačnom središtu /“bića“/. I kao da se otuda pojavljivao i donosio neki drugi „sjaj“. Tako se on i predstavljao, u tim najdelikatnijim trenucima. A spolja, to je uvek izgledalo tako kao da je bez vremena, i pored toga što ima vremena, kao da „nešto“ obavlja tako da ništa ne obavlja, i onda počinje jedan metaforički govor i to „najdalje udaljavanje“ i stajanje tamo, bar jedan trenutak, u tim „prozirnostima“ i „opasnostima“. Ali, i to je sastavni deo javnosti i njene atmosfere, i to takvo „stajanje“ iznad toga o čemu se govori, tako se i gradi ta javnost i to sadašnje događanje, tim upuštanjem u „opasnosti“ i „neizvesnost“ i „nesigurnosti“, – i to pripada tome aktuelnome, to ostajanje u njima.

Ali, opet, to „javljanje“ iznad toga o čemu se govori i to neko „stajanje“ iznad toga aktuelnoga i sadašnjega događanja, to takvo „buđenje“ i taj „drugi“ govor i neko novo „počinjanje“ i nije nešto što samo mi hoćemo i što je samo „stvar“ nekog našeg hira i naše volje. Meni se uvek činilo, kad se tako što dešavalo, da se to dešavalo i zbog samih tih sadašnjih „stvari“ i tih sadašnjih događanja koja su, ma koliko bila određena i prepoznatljiva, uvek i stihijna i u svom unutrašnjem toku – nepredvidljiva i nedokučiva. Zbog toga su i te „opasnosti“ koje nas čekaju i ta „buđenja“ koja nam pripadaju, i mi sami kao da smo zbog tih takvih događanja. I, opet, kao da se i savlađuju ta takva događanja i same te „stvari“ o kojima se govori, i „osvajaju“ se tako što se mi sami postavljamo u te „opasnosti“ i uzdižemo iznad toga unutrašnjeg toka, tih nepoznatih dolaženja i svih tih iznenađenja, – tako se tome suprotstavljamo, tako mu prethodimo i unapred se izdvajamo i osiguravamo. I Živan Živković je u „nalogu“ toga što nije došlo i svih tih iznenađenja toga nepoznatog dolaženja, i on je u toj probuđenosti i upitanosti i ne može da izbegne „tamna mesta“ i „početke“ u svojim govorima, i pored toga što govori o vrlo određenim temama i stvarima. Ti govori i otuda sjaje, kao i on sam, iz toga nepoznatog i nerečenog i, kao da su njihov „znak“, i tako ih i donose. Živan Živković je dodirivao i tu granicu bliskog i dalekog i prekoračivao je i prelazio u „otvorenost“, – učini se taj „korak“ u tome aktuelnome i dnevnome događanju i, opet, u tome što je smešteno i u manje vremenske jedinice i što je i u našim susretima i mimoilaženjima. A nas je mnogo i svako je nepoznanica i neki duh koji otuda juri na svetlost, iz tih nepoznatosti i želi da se pokaže i, opet, kad se razotkrije i pokaže, kao da se i ne razotkrije nikad do kraja.

Živan Živković nije bio samo „govornik“ i poetski kritičar i taj rado slušani presuditelj i arbitar književni, – on je, sigurno, jedan od najznačajnijih teoretičara signalizma, pored Miroljuba Todorovića koji je i osnivač tog velikog modernog pokreta u književnosti. I uvek sam mislio da je tu, kod Ž. Živkovića, neka misterija, kod toga njegovog susreta sa signalizmom, da je on u signalizmu našao realizaciju svoje osetljivosti za reč i uopšte za „znak“ i „signal“ i realizaciju svog osećanja tajne i tajnovitosti govora i govorenja i toga što je neko „dolaženje“ i „pokazivanje“ i uopšte te neke nezavršenosti i neokončanosti govora, i pored toga što se stalno završava i okončava.

22. januar 1997.

(Objavljeno u Internacionalnoj reviji Signal br. 15-16-17, Beograd, 1997)